Wraz z boomem na budowę autostrad i inne wielkie inwestycje do polskich muzeów zaczęły spływać dziesiątki tysięcy zabytków archeologicznych w bezprecedensowej skali. Jednocześnie dzięki programom unijnym jak grzyby po deszczu powstają w naszym kraju nowe rezerwaty archeologiczne.
Poświęcona tym kwestiom praca zbiorowa „Między nauką a popularyzacją. Muzea i parki archeologiczne” ukazała się nakładem wydawnictwa Universitas.
Państwo polskie nakłada na muzea obowiązek przyjmowania zabytków pochodzących z wykopalisk, w tym komercyjnych – zarówno nadzorów archeologicznych, jak i wielkich badań poprzedzających inwestycje budowlane – zauważają autorzy książki. A jednak wiele muzeów regionalnych we własnym zakresie musi radzić sobie z zapewnieniem przestrzeni magazynowej. Ta z reguły jest dość ograniczona, a wykonanie kolejnych, zapewniających wyśrubowane standardy bezpieczeństwa – bardzo kosztowne.
Przyjmując zabytki z badań muzealnicy stykają się też z problemem definicji zabytku – dodają autorzy książki. Coraz częściej bowiem wykopaliska prowadzone są na stanowiskach związanych z historią nowożytną czy wręcz współczesną. Nie jest jasne, czy muzeum – prezentujące kolekcje z epoki średniowiecza – ma przyjmować zabytki z okresu II wojny światowej.
Autorzy zwracają również uwagę na inny ważny fakt. Mimo że dyrektorzy muzeów wystawiają promesy (czyli zobowiązanie do przyjęcia zabytków z wykopalisk) – to bywa, że po zakończeniu prac żadne zabytki do placówki nie trafiają. „Zapewne na części z nich (stanowisk) nie znaleziono zabytków (…), ale z pewnością na dużej części z nich pozyskano materiały. Są one zapewne przechowywane w prywatnych zasobach i można się jedynie domyślać, co stanie się z nimi po zaprzestaniu działalności +archeologicznej+ przez ich właścicieli” – napisał dyrektor Muzeum Archeologicznego w Krakowie, dr Górski – wskazując, że ani muzea ani konserwatorzy nie są w stanie tego procederu skutecznie ukrócić.
O wielu rezerwatach czy skansenach archeologicznych, powstających w ostatnich latach na terenie Polski, autorzy wstępu do tomu mówią jako o nowej jakości w ochronie i popularyzacji dziedzictwa. Mniej entuzjastycznie do zagadnienia podchodzi autorka jednego z rozdziałów – Agata Byszewska z Narodowego Instytutu Dziedzictwa (NID). Stwierdza ona wręcz że „dotychczasowe działania w tej dziedzinie nie napawają optymizmem.” Według niej część z inwestycji tego typu w Polsce wykonywana jest z pogwałceniem zasad nowoczesnego konserwatorstwa.
Za najczęstszy błąd podczas wznoszenia rekonstrukcji uznaje ona wznoszenie infrastruktury rezerwatów dokładnie w miejscach, gdzie znajdują się stanowiska archeologiczne. Wiąże się to z nieuchronnym niszczeniem zabytków – alarmuje.
Byszewska zwraca też uwagę na problem braku zrozumienia w kwestii zarządzania i ochrony krajobrazu. „W przypadku stanowisk archeologicznych, szczególnie o czytelnej formie terenowej, nadzwyczaj ważna jest dbałość o zachowanie niezmiennej, historycznej formy krajobrazu” – zauważa. Dalej pisze: „Jeżeli działania przy budowie rekonstrukcji w niewielkim stopniu naruszyły nawarstwienia archeologiczne, to zazwyczaj w dużym stopniu zeszpeciły i zaśmieciły krajobraz kulturowy.” Jako negatywny przykład Byszewska podaje skansen na i wokół grodziska w Trzcinicy. Za wzór stawia natomiast skansen na Wolinie, gdzie rekonstrukcje są wtopione w krajobraz i zostały wykonane poza zasięgiem stanowiska archeologicznego.
Publikacja jest pokłosiem konferencji, która odbyła się w 2013 r. w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Dyskusję zorganizowano we współpracy z Zespołem ds. Ochrony Archeologicznego Dziedzictwa Kulturowego Komitetu Nauk Pra- i Protohistorycznych Polskiej Akademii Nauk i Towarzystwa Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego.
„Należy mieć nadzieję, że wybór niniejszy odegra inspirującą role w dalszych dyskusjach na temat polskiego muzealnictwa archeologicznego, które nie może narzekać na nadmiar publikacji tego typu” – zauważyli we wstępie redaktorzy tomu, prof. Sylwester Czopek i dr Jacek Górski.